POMNIK SMOLEŃSKI / THE SMOLEŃSK MEMORIAL

Projekt konkursowy - udział w międzynarodowym konkursie "Opracowanie koncepcji pomnika upamiętniającego ofiary katastrofy lotniczej, która miała miejsce pod Smoleńskiem 10 kwietnia 2010 r.", Centrum Rzeźby Polskiej w Orońsku (2012)

WPROWADZENIE DO IDEI POMNIKA

Intencją autorów jest stworzenie pomnika - mapy wydarzenia, założenia przestrzennego, w którym cała przestrzeń będąca świadkiem katastrofy staje się pomnikiem, a odbiorca - aktywnym uczestnikiem i współtwórcą kompozycji. Założenie przestrzenne opiera się na powtórnym przebyciu ostatniego odcinka drogi prezydenckiego samolotu tuż przed wypadkiem oraz indywidualnym przeżyciu tego wydarzenia poprzez uczestnictwo w szczególnej kompozycji form plastycznych.

Składa się ona z trzech części - "Droga", mająca początek na parkingu i prowadząca do pomnika, daje czas na wyciszenie i stopniowo przenosi w przestrzeń sacrum; "Kamienna Mgła" - symbol zagubienia się i odnalezienia zarazem, oraz właściwe centrum kompozycji - pełni funkcję miejsca spotkań i składania wizyt w celu upamiętnienia ofiar; "Las Pamięci", sadzony wspólnie z rodzinami ofiar, staje się symbolem nadziei i pojednania.

PRZESTRZEŃ I RELACJA Z OTOCZENIEM

Pomnik jest zlokalizowany dokładnie w miejscu katastrofy. W miejscu "otwartej rany" na smoleńskiej ziemi zostaje odciśnięty trwały, konkretny ślad, który wydobywa i ocala wielowątkowy wymiar tej tragedii. Założenie realizowane jest horyzontalnie, co harmonijnie wpisuje je w rozległy płaski krajobraz. Dopełnieniem są tu kierunki wertykalne w postaci szesnastu płyt pomnika oraz pni drzew "Lasu Pamięci". Przenikają się tu dwa światy: architektury oraz natury - charakterystyczne dla nich grupy elementów mogą budzić skojarzenia z pędem w górę, naturalnym wzrostem, chęcią konstruowania i wznoszenia się. Monumentalizm centralnej części założenia zaś - przywodzić na myśl starożytne świątynie i ołtarze. Jego statyczność jednak jest złamana subtelną grą świateł i cieni na podstawie pomnika, które zmieniają się w zależności od pory dnia i roku.

ODBIORCA ZAANGAŻOWANY

Określona kompozycja i gęstość elementów ma determinować percepcję odbiorcy. W zależności od kąta patrzenia na dalsze i bliższe plany tworzone przez wielkie płyty, widz kształtuje osobistą relację z pomnikiem-labiryntem i określa trasę wędrówki w "kamiennej mgle". W jej początkowej fazie odniesie wrażenie zbliżania się do zamkniętej, masywnej struktury, która zagradza mu drogę. Dopiero gdy podejdzie do pomnika, dostrzeże prześwity między płytami. Sam dokona wyboru dokąd iść i jak odnaleźć drogę. Dla autorów istotne jest to, by akt "oglądania pomnika" został zastąpiony przez proces "przeżywania" miejsca pamięci w sposób indywidualny, a widz stał się istotnym dopełnieniem całego założenia.

Kolejny wymiar zaangażowania odbiorcy w tworzenie pomnika objawia się w przedsięwzięciu interaktywnym i społecznym w charakterze, jakim jest wspólne sadzenie "Lasu Pamięci". Ów gest w stronę rodzin ofiar i zaproszenie kierowane do chętnych daje szansę na pozostawienie własnego śladu w strefie pomnika, przeżycie swoistego katharsis w miejscu pamięci, połączenie elementu prywatnego z publicznym. Rezultatem jest stworzenie przestrzeni kontemplacji - zbudowanej przez wszystkich dla wszystkich.

PRZESTRZEŃ DEMOKRACJI

Pomnik jest otwarty we wszystkich kierunkach. Został pomyślany jako struktura oddziałująca ze wszystkich stron w sposób równoprawny, "centrum bez centrum", układ form bez dominanty - przestrzeń demokratyczna bez hierarchii i wyróżnień.
To symbol tragedii bez naturalistycznych aluzji.

Marcin Chomicki i Justyna Wencel