SKARPA. REAKTYWACJA! WŁADZA KULTURA WYPOCZYNEK / SKARPA. REACTIVATION! POWER CULTURE ENTERTAINMENT (2011)

Projekt artystyczny Justyny Wencel i Marcina Chomickiego zrealizowany we współpracy z fundacją Culture Shock w dniach od 9 lipca do 27 sierpnia 2011 na terenie parku im. Rydza-Śmigłego w Warszawie przy wsparciu miasta st. Warszawy.

Skarpa Warszawska to teren o wyjątkowym znaczeniu i potencjale, i sam fakt, że takie miejsce na kulturalnej mapie stolicy jest wciąż słabo wykorzystane, jest wystarczającym powodem, dla którego warto myśleć o reaktywacji tej przestrzeni. Tak naprawdę jednak powodów dla zainteresowania się Skarpą, a w tym konkretnym przypadku - jedynie niewielkim jej fragmentem - jest więcej. Koncepcja urbanistyczna Zygmunta Stępińskiego, miejsce po dawnej rezydencji i ogrodach księcia Kazimierza Poniatowskiego, w tym rotunda Elizeum, dawny pałac Branickich - dziś Muzeum Ziemi, willa Pniewskiego, budynki sejmowe (także według projektu Pniewskiego), Lapidarium, monumentalne schody będące miniaturą słynnych Schodów Potiomkinowskich w Odessie, pięknie ukształtowany teren z głębokim wąwozem - tych kilka historycznych i przyrodniczych faktów buduje tło dla artystycznej ingerencji na obszarze parku im. Rydza-Śmigłego.

Od początku zastanawiała nas kwestia inercji miejsca, atmosfera zapomnienia, wyraźnie odczuwalny brak ciągłości w komunikowaniu przez miejsce całej jego historii, warstw i znaczeń. Pomimo że wędrówka przez kręgi różnorako interpretowanych sensów jest przecież możliwa, to w rzeczywistości park ich nie komunikuje. Przestrzeń jest wykorzystywana w sposób przewidywalny i czysto użytkowy, a znaczenia wpisane w tę przestrzeń, są nieczytelne i niedostępne dla przeciętnego użytkownika.

Pojęcia władzy, kultury i wypoczynku - niczym cytaty z peerelowskich sloganów - ukierunkowują na najistotniejsze ze znaczeń, które postanowiliśmy wyeksponować. Zbiegają się w nich nie tylko konkretne wydarzenia z lat powojennych, ale i łączą poszczególne miejsca na terenie parku im. Rydza-Śmigłego, które wybraliśmy na reprezentantów konkretnych znaczeń, przemawiających językiem sztuki. Seria działań artystycznych ma więc zapoczątkować proces przywracania tej przestrzeni ludziom i sprawić, by w obecnie zahibernowanej strefie zaczęło kwitnąć życie obywatelskie, społeczne i kulturalne.

Willa Pniewskiego, obecnie jeden z budynków Muzeum Ziemi - obok takich atrakcji jak krew powstańca z 1944 roku zastygła w kamieniu, tajemniczy napis na murach domu, konotacje masońskie - automatycznie przywołuje postać architekta - Bohdana Pniewskiego. Autor licznych realizacji na terenie Warszawy - m.in. willa przy ul. Klonowej, budynki sejmowe, gmach Sądów Grodzkich, Dom Chłopa, osiedle Towarzystwa Kredytowego Miejskiego, budynek Ministerstwa Obrony Narodowej - stworzył architekturę, która w niezwykle wyrazisty sposób komunikuje skojarzenia z władzą. Siedziba Sejmu zaś dodatkowo uwypukla wspomniany kontekst dla pracy Otwarte Lapidarium, mówiącej o anatomii władzy i nawiązującej pod względem języka plastycznego do kolekcji kamieni i głazów narzutowych mieszczącej się w pobliskim Muzeum Ziemi. Paradoksalnie, Lapidarium będzie funkcjonować jako miejsce wypoczynku. Kolejna praca - neon - jest nawiązaniem do Lapidarium oraz rozwinięciem idei budowania i otwierania przestrzeni, także w kontekście szeroko zakrojonej akcji rewitalizacji tego fragmentu Skarpy, podniesienia jej ze zniszczeń wojennych i wytyczenia w tym miejscu Centralnego Parku Kultury.

Znana z doświadczeń poprzedniego ustroju relacja między wspomnianymi trzema strefami, w które wtłaczano życie polskich obywateli (kultura i wypoczynek niejako projektowane i zarządzane przez władzę), znajduje odbicie w serii prac inspirowanych obecnością kręgów tanecznych na Skarpie i bogatego życia towarzyskiego (kawiarnie, dancingi, fontanny, kino "pod chmurką") oraz atmosferą V Światowego Festiwalu Młodzieży i Studentów z 1955 roku, który pomimo usilnych starań władzy, by utrzymać naród w ryzach podczas tych dwóch tygodni, otworzył uczestnikom festiwalu i mieszkańcom Warszawy oczy na wolność, której przedsmak nadszedł wraz z egzotyką. Działania Przerwany Taniec i Oflagowanie mówią o tworzeniu przestrzeni do bycia razem, o którą - z wiadomych powodów - dbała i zabiegała ówczesna władza, a z której tworzeniem i doświadczaniem mamy obecnie kłopot, chociażby ze względu na brak silnego społeczeństwa obywatelskiego.

Zaproszeniem do podjęcia wędrówki przez interesujący nas odcinek Skarpy jest przejście przez kładkę nad ulicą Książęcą. Ulotne doświadczenie bycia przez chwilę w ruchomym obrazie może stać się dopiero początkiem samodzielnej i fascynującej eksploracji przestrzeni parku i odkrywania przenikających się relacji między władzą, kulturą i wypoczynkiem.

---------------------------------------------------------------------------------------

LAPIDARIUM. ANATOMIA WŁADZY

Stworzyliśmy interaktywną funkcjonalną rzeźbę zachęcającą przechodniów do odpoczynku. Zbudowana z kilkunastu brył-modułów nawiązujących do kamiennych bloków z pobliskiego Lapidarium przy Muzeum Ziemi. Można przyjrzeć się willi Bohdana Pniewskiego. Można wypić piwo, ustawić sesję ślubną, poczytać. Dalej: władza, demokracja, agora, mównica, siedzisko, tron, wypoczynek. Malewicz - Architektony.

Więcej o Bohdanie Pniewskim na stronie SARP-u

---------------------------------------------------------------------------------------

NEON

Na powitanie przychodzących.

Neon nawiązuje formalnie do rzeźby Lapidarium, podobnie jak ona składa się z modułów. Jest rozwinięciem idei konstruowania i działania w przestrzeni, szczególnie w kontekście rewitalizacji tego fragmentu Skarpy, podniesienia jej ze zniszczeń wojennych i wytyczenia Centralnego parku Kultury i Wypoczynku. Dla nas - jest symbolem obecności sztuki i aktywności człowieka w przestrzeni publicznej.

---------------------------------------------------------------------------------------

OFLAGOWANIE. WOJNA O POKÓJ

O miłości zmilitaryzowanym językiem.

Flagi, które zawisły nad al. Na Skarpie, po drodze do Sejmu, nawiązywały do głównej idei V Światowego Festiwalu Młodzieży i Studentów. Ta niecodzienna impreza odbyła się w 1955 roku w Warszawie; miasto przyjęło gości ze 120 krajów świata. Jacek Kuroń w książce PRL dla początkujących opisywał spontaniczne otwarcie się Polaków na Zachód: "Może nie na kapitalistyczny Zachód ? bo przyjechała młodzież postępowa, czyli komunistyczna, socjalistyczna, prosowiecka ? ale na zachodni styl życia. Przyjechali ze świata kolorowi młodzi ludzie, którzy tańczyli, śmiali się, byli gotowi dyskutować na każdy temat, nie bali się żadnych tabu. Dla rewolucji kulturalnej Festiwal Młodzieży miał takie znaczenie jak rewelacje Światły dla rewolucji politycznej. Ujawnił całe zakłamanie i fałsz tego stylu życia, który był lansowany jako postępowy. Okazało się, że można być postępowym, a jednocześnie cieszyć się życiem, nosić kolorowe ubrania, słuchać jazzu, bawić się i kochać."

Każdemu z czternastu dni festiwalu przyporządkowano odrębny slogan promujący pokój, miłość i przyjaźń, choć w gruncie rzeczy we wszystkich hasłach propagandowych chodziło o to samo. W tym mówieniu o pięknych ideach uderzająca była wojenna retoryka, dlatego też postanowiliśmy wzmocnić jeszcze ten fakt w tytule pracy. Co tam 'walka o pokój'! Skoro jesteśmy na wojnie, niech będzie 'wojna o pokój'!

Seria dziesięciu piktogramów powstała w oparciu o festiwalowe wizualne bodźce typu chusty dla uczestników, plakaty promocyjne, fryz Tomaszewskiego i Fangora na Marszałkowskiej. Typowe motywy z gołębiami pokoju, gałązkami oliwnymi, dłońmi, wzbogacone o odniesienie do logo ONZ, wzór moro, syntetyczną sylwetkę opancerzonego transportera Rosomak, znaki dystynkcji na mundurze wojskowym, symbole pocisków i sylwetek ludzkich - zostały zinterpretowane w przewrotny sposób. W ten sposób mogliśmy odejść od wypowiedzi na temat festiwalu i uwspółcześnić kontekst. Na pierwszy rzut oka - kolorowo i wesoło, a w rzeczywistości - groźnie.

---------------------------------------------------------------------------------------

PRZERWANY TANIEC

Kiedyś było inaczej. Lepiej. Już nigdy nie będzie kręgów tanecznych na Skarpie...

Działanie przywołujące bogate życie towarzyskie lat 50. i 60. na terenie Parku Kultury. Zapis kroków niemożliwego do wykonania i przerwanego tańca. W formie szablonu. U podnóża schodów na głównej osi parku. Ślady stóp miały się zatrzeć z czasem, jak wspomnienie tamtych lat. Niektórzy próbowali odtańczyć ;-)

---------------------------------------------------------------------------------------

OBRAZ W RUCHU

Bycie przez chwilę w ruchomym abstrakcyjnym obrazie okazuje się być innym doświadczeniem dla każdego zwiedzającego w zależności od tempa poruszania się na tej trasie. Mieliśmy na względzie trzy grupy użytkowników: spacerowiczów, uprawiających jogging oraz rowerzystów. Pojęcie ruchu jest w tej realizacji kluczowe - obraz "wędrujący" za widzem, ruch uliczny na ulicy Książęcej pod kładką, przejście z parku "Na Książęcym" do parku im. Rydza-Śmigłego, początek zaproponowanej przez nas trasy.

Inspiracje związane z komunikacją i kolorem odwołują się do modernistycznej realizacji na Dworcu Śródmieście, gdzie do dziś przetrwały jedynie resztki mozaik autorstwa Wojciecha Fangora. System komunikacji przez niego stworzony polegał na przyporządkowaniu odrębnych kolorów dwóm kierunkom jazdy pociągów - wschodnim i zachodnim. Podobnie na kładce - dwie gamy kolorów (chłodna i ciepła) przypisaliśmy dwóm kierunkom ruchu. Elementy przewidziane w projekcie: sąsiedztwo kolorów oraz ich wzajemne relacje, zasada negatywu kolorystycznego widoczna po przeciwnych stronach każdej barierki. Elementy nieprzewidziane: światło i inne warunki pogodowe o różnych porach dnia. Wyszło bardzo malarsko.

---------------------------------------------------------------------------------------

ELIZEUM

Niewielu wie o co chodzi.
Elisée destiné aux amis et belles dames.

Szablonem zaznaczyliśmy miejsce, w którym zwiedzający mają pod stopami podziemną grotę - jedno z najbardziej tajemniczych miejsc w stolicy. Do niedawna można było wejść do środka i pozwiedzać wilgotne wnętrza w ramach zorganizowanej wycieczki. Obecnie drzwi zamknięte na głucho. Jedyny (pośredni) drogowskaz dla zorientowanych w temacie to pomalowane wejście w nasypie, prowadzące być może do sali koncertowej? Do dawnego centrum schadzek Kazimierza Poniatowskiego, brata króla Stasia, właściciela fragmentu Skarpy wiślanej zwanego wówczas ogrodami "Na Książęcym"? Do miejsca spotkań masonów? Teorii i legend jest wiele. Według najnowszych planów rotunda ma być zaadaptowana na potrzeby galerii otwartej dla zwiedzających. Tymczasem wskazujemy drogę planem Elizeum.

---------------------------------------------------------------------------------------

SZKLANY DOM

Na drzewie zawisł obiekt w kształcie i o standardowych wymiarach budki dla ptaków wykonany z żywicy epoksydowej, w której zatopione zostały fragmenty tłuczonego kolorowego szkła z butelek. Wersja oficjalna - przykład art recyclingu osadzonego w atmosferze działań prospołecznych z okresu rewitalizacji powojennej parku. Wersja nieoficjalna - dogłębnie nas poruszył zdecydowanie imprezowy klimat tego uroczego zakątka i oddaliśmy hołd pewnej grupie użytkowników Centralnego Parku Kultury i Wypoczynku, o którego bywalcach wspominał jeszcze Budrewicz w swych notatkach o stolicy. Ponadto - szklany dom - oczywiste skojarzenia z utopią, ideą (poza zasięgiem)!

---------------------------------------------------------------------------------------

Pełna dokumentacja projektu na blogu Justyny Wencel

Artykuły i recenzje:
Reaktywcja Skarpy, Władza Kultura Wypoczynek, Warszawa, Obieg.pl
Plac Zabaw, Rondo Sedlaczka, Muminki. Skarpa wreszcie ożyła!, Gazeta.pl
Artyści opanowali Skarpę. Odkryj z nimi jej tajemnice, Gazeta.pl
Ale dziś jest cudnie!, Zróbtowwawie.blox.pl
Odkrywamy Skarpę, Zróbtowwawie.blox.pl
Tajemnicze konstrukcje na zielonej Skarpie, Życiewarszawy.pl
Skarpa. Reaktywacja!, Radio Kolor